Het herkennen en bestrijden van schildluizen

het herkennen en bestrijden van schildluizen

Er zijn verschillende schildluizen die het vooral op onze fruitbomen, tropische planten en Mediterrane planten gemunt hebben. Zeker citrusbomen worden vaak geïnfecteerd met schildluizen. Niet alleen de schildluis zelf, maar ook de schimmel die op de honingdauw van de schildluizen groeien, kunnen fataal zijn voor een plant. Het is daarom belangrijk dat je een schildluizen plaag snel herkent en de juiste behandeling toepast om deze agressieve insecten te bestrijden. In dit artikel vertellen we je hoe je de verschillende soorten schildluizen kunt herkennen en hoe je ze kunt bestrijden.

Het herkennen van een schildluizen plaag

Wanneer je gehecht bent aan je planten, is het belangrijk om ze regelmatig te bestuderen. Op die manier kun je veranderingen, die bijvoorbeeld door een insectenplaag of door een virus-, bacteriële- of schimmelinfectie teweeg worden gebracht, snel oppikken. Zeker wanneer je een plant hebt die gevoelig is voor schildluizen, zoals een citrusboom, dan is het belangrijk om regelmatig de groene takken en het gebied rondom de hoofdnerf van de bladeren te bestuderen. Dit zijn namelijk de plekken waar schildluizen vaak te vinden zijn. Hieronder geven we een beschrijving van de meest voorkomende schildluizen in Nederland en België.

ZACHTE BRUINE SCHILDLUIS

De meest voorkomende schildluis, zeker op citrusbomen, is de zachte bruine schildluis uit de Coccus familie. De schildluizen uit deze groep zijn licht bruin, roodbruin of donkerbruin. Ze hebben een ovale vorm met een doorsnede van maximaal vier millimeter en zijn meestal minder dan één millimeter hoog. Alleen wanneer ze net uit hun ei zijn gekomen kunnen ze zich bewegen. Hierna zitten ze roerloos op een tak of in de buurt van de hoofdnerf op het blad van de plant. Vaak zie je de schildluizen op een rijtje achter elkaar op de jonge, niet-verhouten takken van Mediterrane planten zitten.

De zachte bruine schildluizen die je op je plant ziet zijn vrijwel zeker vrouwtjes. Deze  planten zich aseksueel voort, en kunnen tot wel 200 nieuwe schildluizen voorbrengen. Aangezien deze jonkies ook weer 200 schildluizen op de wereld kunnen brengen wanneer ze volwassen zijn, is het belangrijk de plaag snel en agressief te lijf te gaan.

Zachte bruine schildluis op het blad van een citrusboom
Zachte bruine schildluis op het blad van een citrusboom.
Zachte bruine schildluis op het blad van een kerriebladboom
Zachte bruine schildluis op het blad van een kerriebladboom.

WOLLUIS

Wolluizen behoren tot de Pseudococcidae familie. Het zijn ovale schildluizen die van twee á drie millimeter lang zijn. Het meest opvallende aan deze insecten is dat ze wit zijn. Aan de buitenrand van de wolluis zit meestal een rij met witte uitsteeksels, die op pootjes lijken. Het lichaam van de wolluis lijkt te zijn bedekt in poeder of schimmel. Vaak zie je dat er rondom de wolluis een spoor van deze witte substantie zit. Wolluizen zitten meestal op de jonge takken van planten, vooral in de buurt van de gewrichten.

Wolluis op het blad van een jasmijn plant
Wolluis op het blad van een jasmijn plant.
Wolluis op de takken van een jasmijn plant.
Wolluis op de takken van een citroenboom.
Wolluis op het blad van een kardemom plant
Wolluis op het blad van een kardemom plant.

KATOENEN-KUSSEN-LUIS

De "katoenen-kussen-luis", die officieel de Icerya purchasi wordt genoemd, wordt steeds meer gespot in Nederland en België. In vergelijking met de zachte bruine schildluis en de wolluis, is deze schildluis zeer groot. Het lichaam van de Icerya purchasi kan wel 1,5 centimeter lang worden. De achterkant van het lijf is wit gekleurd, en lijkt op het lijf van de wolluis. De voorkant is vaak licht bruin, soms met uitsteeksels. Net zoals de andere schildluizen vindt je deze ook vaak op de takken en bij de hoofdnerf van topische en Mediterrane planten. We hebben zelf nog geen kans gehad een foto van deze soort schildluis te maken, in de bronnen hieronder kun je foto's vinden van deze soort schildluis.

HONINGDAUW

Honingdauw op de bladeren van een citrusboom geïnfecteerd met een schildluizen plaag
Honingdauw op de bladeren van een citrusboom geïnfecteerd met een schildluizen plaag.

Schildluizen steken een soort rietje in de takken en nerven van de plant. Hier zuigen ze het sap uit de planten op. Dit sap is rijk aan suikers en dus heel calorierijk. Aan de andere kant bevat het sap weinig mineralen, zoals stikstof. De schildluizen zuigen daardoor meer calorieën op dan ze nodig hebben om voldoende mineralen binnen te krijgen. Het teveel aan koolhydraten dat ze hierdoor binnen krijgen scheiden ze als een vloeistof uit. Deze substantie noemen we honingdauw.

MIEREN EN HONINGDAUW

Een mier opzoek nar honingdauw op een citrus die bijna genezen is van een schildluizen plaag
Een mier opzoek nar honingdauw op een citrus die bijna genezen is van een schildluizen plaag.

De zoete, kleverige honingdauw bevat dus een hele hoop calorieën. Hierdoor is het geliefd door mieren. Mieren zijn er zelfs zo dol op dat ze schildluizen tegen hun natuurlijke vijanden beschermen, om verzekerd te zijn van een constante voorraad honingdauw. Zeker buiten en in de kas is het daarom belangrijk om niet alleen de schildluizen, maar ook de mieren te bestrijden. Ze zorgen er voor dat de natuurlijke vijanden, zoals lieveheersbeestjes, gaasvliegen en sluipwespen, minder kans hebben om de schildluizen op te eten. Meer over het bestrijden van mieren hebben we HIER uitgelegd.

ROETDAUW SCHIMMEL EN HONINGDAUW

Zwarte schimmel op een citrusboom die bijna genezen is van een bruine zachte schildluizen plaag
Zwarte roetdauw schimmel op een citrusboom die bijna genezen is van een bruine zachte schildluizen plaag.

De energierijke honingdauw is niet alleen geliefd bij mieren, ook schimmels groeien goed op de kleverige substantie. Zeker wanneer het warm en vochtig is, kunnen de bladeren die onder de honingdauw zitten snel vol zitten met zwarte schimmel. Deze schimmel heet roetdauw schimmel. De schimmel is niet direct gevaarlijk voor de plant, maar zorgt er wel voor dat er minder licht op de plant komt. Wanneer er minder licht op de plant komt, vindt er minder fotosynthese plaats, en kan de plant dus minder energie aanmaken. Wanneer er heel veel schimmel op de plant zit, en er dus weinig licht op het blad komt, dan kan de plant verzwakken. Hierdoor krijgen de schildluizen en eventueel andere insecten of ziekteverwekkers weer meer grip op de plant, en krijg je een vicieuze cirkel, waardoor de plant uiteindelijk dood kan gaan. Het is daarom belangrijk om de plant een behandeling met een anti-schimmelmiddel te geven om de schimmel te bestrijden. Kijk op de "Het herkennen en bestrijden van roetdauw schimmel" pagina voor meer informatie over deze schimmel.

Het bestrijden van een schildluizen plaag

Deze tips zijn bedoeld voor huis-en-tuin gebruik. Elk land heeft zijn eigen regels voor de producten die thuis en in de conventionele en biologische landbouw gebruikt mogen worden. Ga verstandig met de producten om, neem voorzorgsmaatregelen om jezelf en andere mensen en dieren te beschermen, en lees de gebruiksaanwijzing van de producten die je gebruikt uitvoerig door. Onthoud, natuurlijk of biologisch is niet hetzelfde als niet-gifttig of veilig! De instructies van de producten en de lokale regels over het gebruik van (natuurlijke) bestrijdingsmiddelen staan boven onze tips.

Schildluizen zijn niet eenvoudig om te bestrijden. Dit komt omdat het "schild" de insecten tegen invloeden van buitenaf beschermd. Het is belangrijk dat om door te zetten met het behandelen van de schildluizen plaag totdat ze weg zijn. Op die manier zul je het na enkele weken "winnen" van de schildluizen plaag. 

Commerciële kwekers van citrusbomen schatten dat wanneer er rond de 25 schildluizen op een tak van een volwassen fruitboom zitten, de boom zoveel schade oploopt dat de oogst minder wordt. Bij een grote plaag is het dus heel belangrijk om snel en doeltreffend de schildluizen te bestrijden.

Het is zowel voor, tijdens als na een schildluizen plaag belangrijk dat je plant in een goede conditie is, om besmetting met schildluizen te voorkomen en te overkomen. Zeker bij citrusbomen zien we vaak dat een schildluizen plaag opsteekt wanneer de plant niet goed verzorgd wordt, omdat deze bijvoorbeeld in een te kleine pot staat, te weinig of de verkeerde plantenvoeding krijgt en/of omdat er zeker in de winter te weinig licht beschikbaar is.

Eetbare kamerplanten en tuinplanten kunnen beter niet met niet-biologische insecticide behandeld worden. In plaats daarvan is het beter bestrijdingsmiddelen te gebruiken die gemaakt zijn van planten of mineralen. Ondanks dat deze stoffen ook zeer giftig kunnen zijn, worden ze meestal veel sneller afgebroken, bijvoorbeeld door zonlicht of door contact met zuurstof. Hierdoor blijft er minder insecticide in de grond en in de planten achter. De kans dat de natuurlijke vijanden onder het gebruik van insecticide lijden, is daardoor kleiner.

NATUURLIJKE VIJANDEN VAN SCHILDLUIZEN

Lieveheersbeestje larven
Lieveheersbeestje larven.
Volwassen lieveheersbeestje
Volwassen lieveheersbeestje.

Wanneer de plant waarop de schildluizen zich bevinden buiten staat of in een kas, dan kunnen natuurlijke vijanden helpen om de schildluizen plaag te bestrijden. Lieveheersbeestjes, gaasvliegen, sluipwespen en larven van de uilen vlinder jagen op schildluizen.

Zowel in een kas als buiten in de tuin of op het balkon is het aan te raden om extra lieveheersbeestjes, sluipwespen en gaasvliegen uit te zetten. Op die manier kan het leger van natuurlijke vijanden snel het aantal schildluizen op de plant verminderen. Wanneer er meerdere schildluizen op je plant zitten, dan is het af te raden om te wachten tot lieveheersbeestjes, gaasvliegen en sluipwespen uit de buurt langskomen om de schildluizen op te eten. De kans is groot dat dit te lang duurt en dat er te weinig op de plaag afkomen om deze te bestrijden voordat de plant er onder lijdt. Zodra de schildluizen plaag weg is, kun je maatregelen nemen om natuurlijke vijanden naar je tuin te lokken, zodat toekomstige schildluizen opgegeten worden voordat ze een probleem vormen. 

Natuurlijke vijanden zijn tegenwoordig online te koop. Ze komen via de post, in een bakje of een zakje aan. Deze hang je aan de plant met de schildluizen plaag, volgens de gebruiksaanwijzing. Binnen enkele uren zijn de natuurlijke vijanden op de plant gekomen en beginnen met het eten van de schildluizen. Bij de volgende webwinkels kun je natuurlijke vijanden kopen:

Om buiten of in de kas toekomstige schildluizen te voorkomen, is het verstandig om voor, tijdens en na het bestrijden van de huidige schildluizen plaag, natuurlijke vijanden te lokken. Er zijn verschillende manieren om dit te doen:

  • Plaats een insectenhotel, om een veilig onderkomen voor onder andere lieveheersbeestjes, gaasvliegen en sluipwespen te bieden. Een insecten hotel kun je bij de volgende aanbieders vinden: HIER - HIER - HIER HIER HIER.
  • Lokstoffen kunnen natuurlijke vijanden in de buurt naar de plant met de schildluizen plaag lokken. Er is lokstof voor lieveheersbeestjes (HIER verkrijgbaar) en lokstof voor vlinders (HIER verkrijgbaar).

Het HANDMATIG VERWIJDEREN VAN SCHILDLUIZEN

schildluizen bestrijden, verwijderen met de hand
Kleine schildluizen plagen kunnen met behulp van een borstel verwijderd worden.

Wanneer er schildluizen op kleine planten zitten, waar je makkelijk bij komt, kun je deze met de hand verwijderen. Gebruik hiervoor bijvoorbeeld een oude tandenborstel of een zacht afwasborsteltje. Om de plant zo min mogelijk te beschadigen, kun je het borsteltje regelmatig even in water dopen. Op die manier was je de losgekomen schildluizen van de borstel af en ontstaat er minder wrijving op de takken en bladeren. Wanneer er tien of meer schildluizen per tak zitten, dan is het aan te raden om het verwijderen met de hand te combineren met een andere behandeling.

NEEM OLIE OM SCHILDLUIZEN TE BESTRIJDEN

schildluizen bestrijden, neem olie
Neem olie vermengd met water is een effectieve biologische manier om schildluizen te bestrijden.

Neem olie is gemaakt van de zaden van de neem plant. Er zijn veel studies die laten zien dat neem olie effectief is voor het behandelen van verschillende soorten schildluizen op zowel fruitbomen als ornamentele planten. In veel studies is neem olie zelfs effectiever dan conventionele insecticiden. Een bijkomend voordeel is dat het in vergelijking met veel andere bestrijdingsmiddelen minder schadelijk is voor bestuivers, zoals bijen.

Over het algemeen wordt de neem olie gemengd met water, zodat er in totaal 3% neem olie in spray. Dit houdt in dat er ongeveer 3 milliliter olie in 97 milliliter water gemengd moet worden. Houdt er rekening mee dat sommige soorten neem olie niet voor 100% uit neem olie bestaan, en dat je dus even moet rekenen hoeveel olie je moet toevoegen om aan de 3% pure neem olie te komen.

De mix van water en neem olie wordt in een spray fles gedaan en over de hele plant gespoten. Zorg ervoor dat het mengsel regelmatig geschud wordt, zodat in elke spray een beetje neem olie mee komt. Het is belangrijk dat de schildluizen in aanraking komen met het mengsel. Dit betekent dat je goed onder de bladeren en op de takken moet sprayen. Voor het beste resultaat spray je totdat het mengsel van de takken en bladeren af druipt. Wanneer je plant op een poreuze vloer staat, dan is het aan te raden om oude handdoeken of een zijl rondom de plant te leggen. Zelf zijn we geen fan van de geur van neem olie, het is daarom aan te raden de plant op een plek te zetten waar je geen last hebt van de geur.

De werking van de neem olie spray neemt na 14 á 21 dagen af. Het is dus belangrijk om de spray na die tijd te herhalen, totdat alle schildluizen weg zijn.

Bij het kopen van neem olie is het belangrijk naar de kwaliteit te kijken. De beste soort neem olie is zuiver (ofwel 100% neem olie) en is verkregen door koude persing (ofwel "virgin"). Je hebt voor 1 liter spray ongeveer 30 milliliter neem olie nodig. Het is moeilijk in te schatten hoeveel spray je moet maken om de schildluizen te bestrijden, omdat dit afhankelijk is van de grootte van je plant(en) en de grootte van de plaag. Wanneer je neem olie over hebt, kan je dit voor je eigen huid en haar gebruiken en voor het bestrijden van andere insecten op andere planten. Op de volgende adressen kan je neem olie van goede kwaliteit vinden: HIER - HIER - HIER

CITRUS OLIE OM SCHILDLUIZEN TE BESTRIJDEN

schildluizen bestrijden, sinaasappel olie, limoneen
Het is belangrijk dat de schildluizen bedekt zijn met de mix van sinaasappel olie, water en emulgator.

Essentiële olie van de schil van citrusvruchten bevat d-limoneen. Sinaasappelschil olie bevat tussen de 90 en 100% d-limoneen, andere soorten citrus olie bevatten veel minder d-limoneen. Daarom kun je, wanneer je graag d-limoneen gebruikt om schildluizen te bestrijden, het beste voor sinaasappel olie gaan. Een bijkomend voordeel van sinaasappel olie is dat je huis meteen lekker ruikt na het gebruik van de citrus olie mix op kamerplanten!

Om een schildluizen plaag te behandelen met citrus olie, moet je deze eerst mixen met water en een emulgator. Uiteindelijk wil je dat je vloeistof ongeveer 1% d-limoneen bevat. Om dit mengsel te maken, meng je 1 milliliter sinaasappelschil olie met 100 milliliter water. Daarnaast is het handig om een emulgator, op basis van castor olie, erbij te doen. Dit zorgt ervoor dat de sinaasappelschil olie en het water met elkaar mengen. Hoeveel emulgator je precies moet gebruiken, hangt van de soort af. Uiteindelijk ontstaat er een melkachtige substantie die je over de hele plant spuit. Ook bij deze spray is het belangrijk de schildluizen te raken. Herhaal de spray elke 14 dagen, totdat de schildluizen weg zijn.

Wanneer je opzoek bent naar een sinaasappel olie met d-limoneen, is het belangrijk op te zoeken naar een etherische olie die gemaakt is van de schil van sinaasappels. Het is belangrijk dat de olie zo min mogelijk vervuilingen bevat en niet is gemengd met andere soorten olie. Enkele voorbeelden van een goede sinaasappelschil olie kan je op de volgende pagina's vinden: HIER - HIER - HIER - HIER - HIERHIER - HIER - HIER

MINERALEN OLIE OM SCHILDLUIZEN TE BESTRIJDEN

Wanneer je mineralen olie gaat gebruiken, dan is het aan te raden om voor een mineralen olie op basis van paraffine te gaan. Gebruik een "virgin" olie en geen gerecyclede olie. Vaak is er weinig informatie over de samenstelling van een bepaalde fles mineralen olie te vinden. Mocht je informatie zien over het percentage onverzadigd vet, zorg er dan voor dat dit miner dan 8% is. Onverzadigde vetten, in combinatie met zonlicht, kunnen er voor zorgen dat planten brandplekken op lopen.

Mineralen olie wordt meestal verkregen door het distilleren van petroleum. Het is een hoofdbestanddeel van de meeste soorten baby olie, maar ook van bijvoorbeeld smeerolie. De olie is minder schadelijk voor mens en dier dan de meeste andere (biologische) bestrijdingsmiddelen. Uiteraard is het ook bij deze minder giftige stof nog steeds belangrijk de gebruiksaanwijzing te lezen en zo nodig extra veiligheidsmaatregelen te nemen. Sommige andere bestrijdingsmiddelen, zoals sulfer, mogen bijvoorbeeld niet worden gebruikt wanneer er nog mineralen olie aanwezig is op de plant. Spray nooit wanneer de plant in bloei is, omdat dit de bloei en de vrucht vorming kan hinderen.

Mineraal olie zorg ervoor dat de schildluizen afgesloten worden van de lucht. Hierdoor krijgen ze geen zuurstof, en zullen ze uiteindelijk stikken. Om de mineraal olie zo goed mogelijk zijn werk te laten doen, moet de mineralen olie de schildluizen bedekken. Onbedekte schildluizen kunnen vrolijk verder leven en zullen zich snel voortplanten.

Wanneer je een plant een mineralen olie behandeling gaat geven, dan begin je met het mengen van de mineralen olie met water. Het mengsel moet voor het beste resultaat 1 tot 2% mineralen olie bevat. Dit betekent dat je voor elke 100 milliliter water 1 á 2 milliliter mineralen olie toevoegt. Zorg ervoor dat je dit krachtig schud, want olie en water mengen niet goed met elkaar. Wanneer je de fles weg zet, is het verstandig om eerst krachtig te schudden voordat je begint met sprayen. 

Wanneer je begint te sprayen, spray dan niet alleen op de bovenkant van de bladeren, maar ook op de onderkant van de bladeren en de takke. Voor het beste resultaat spray je totdat de olie van de bladeren en takken afdruipt. Vloerbedekking, houten vloeren en poreuze stenen vloeren kunnen beschadigen door het gebruik van mineralen olie. Het is daarom aan te raden om de plant op een zijl of een paar handdoeken te zetten voordat je gaat sprayen.

De mineralen olie werkt het beste wanneer het relatief koud is en wanneer de luchtvochtigheid laag is. Qua temperatuur is daarom aan te raden om je plant in de avond te sprayen. Wanneer je plant in de winter binnen staat, dan kun je het beste de verwarming s'nachts uit zetten in de kamer waar de plant staat, zodat de olie goed zijn werk kan doen. Qua luchtvochtigheid is het handig om, wanneer de plant buiten staat, even naar het weerbericht te kijken. Wanneer de luchtvochtigheid hoog is of wanneer het binnen een halve dag gaat regenen, dan is het beter om nog even te wachten met het aanbrengen van de spray. Binnen is het beter om luchtbevochtigers in dezelfde kamer als de plant uit te zetten na het sprayen. 

De mineralen olie kan in de schil van vruchten en bladeren trekken. Hierdoor zien ze er minder mooi uit en zijn ze minder geschikt om te eten. Het is daarom aan te raden om minimaal acht weken te wachten met oogsten, nadat je een plant met mineralen olie hebt behandeld. 

Bij het kopen van mineralen olie voor je plant, is het beter om voor een olie te kiezen die geschikt is voor de huid. Op die manier weet je zeker dat de olie veilig is voor je omgeving. Meestal wordt de olie ofwel verkocht als "mineraal olie", "hydrofiele olie" of "paraffine olie". De volgende verkooppunten verkopen huidvriendelijke mineralen olie: HIERHIER - HIER - HIER. Emulgator op basis van castor olie kan je HIER vinden. Alternative emulgatoren kan je HIER vinden.

SPINOSAD OM SCHILDLUIZEN TE BESTRIJDEN

Spinosad is een insecticide op basis van stoffen die uitgescheiden zijn door bacteriën. Het is in veel landen toegestaan voor de biologische landbouw. Ondanks dat dit een "biologisch" product is, is het niet ongevaarlijk. Neem daarom voldoende voorzorgsmaatregelen wanneer je dit gebruikt (denk aan veiligheidsbril, mondkapje en handschoenen) en zorg ervoor dat je de gebruiksaanwijzing grondig leest. Doordat het middel niet ongevaarlijk is, is het vooral aan te raden wanneer andere, minder agressieve methoden de schildluizen plaag niet hebben kunnen bestrijden. Spinosad kan ook de natuurlijke vijanden van schildluizen bestrijden, het is daarom beter om dit alleen op planten die in de weken na het gebruik binnen worden gehouden te gebruiken.

Spinosad wordt door verschillende merken in geconcentreerde vorm verkocht. Het moet worden verdunt met water. Het kan HIER en HIER verkregen worden. Hierna kun je het mengsel in een spray fles doen, of eventueel met een kwast op de plant aanbrengen. Zorg ervoor dat de schildluizen in contact komen met het mengsel, anders kan het zijn werk niet doen. Om de plant zo min mogelijk schade te laten oplopen en zo veel mogelijk schildluizen te doden, is het verstandig om dit middel in de avond aan te brengen met droog weer.

Advies nodig?

Wanneer je er zelf niet uit komt, kun je via info@foodplanting.com of via de DisQus hieronder gratis om advies vragen. Zorg ervoor dat je zo veel mogelijk informatie geeft, zodat we je zo goed mogelijk kunnen helpen, we zijn helaas geen "planten paragnosten" die kunnen aanvoelen wat je plant mankeert. Denk bij het sturen van je vraag aan scherpe foto's (totaal overzicht, close-up van het probleem, de standplaats, de pot en de grond) en zo veel mogelijk eigenschappen (soort plant, leeftijd plant, standplaats, soort en hoeveelheid plantenvoeding, hoeveelheid water, soort grond, omschrijving van de symptomen inclusief wanneer ze begonnen).

Bronnen en verder lezen