Organisch Bemesten: Stikstofrijke Organische Plantenvoeding Om Planten Mee Van Stikstof Te Voorzien

Organisch Bemesten: Stikstofrijke Organische Plantenvoeding Om Planten Mee Van Stikstof Te Voorzien

Iedereen die geen kunstmest wilt gebruiken om planten van stikstof te voorzien, zal zelf stikstofrijke planten moeten kweken of stikstofrijke organische plantenvoeding moeten kopen. Vooral wanneer je weinig ruimte hebt, is het niet te vermijden om plantenvoeding te kopen. In dit artikel bespreken we eerst kort welke eigenschappen organische plantenvoeding moet hebben om ervoor te zorgen dat planten na het toedienen meer stikstof kunnen opnemen. Daarna bespreken we welke soorten plantenvoeding op basis van plantaardig materiaal, poep van dieren, en afval van de slachterij er zijn die gebruikt kunnen worden om het stikstofgehalte van de bodem te verhogen.

Alle besproken producten mogen nu, in de zomer van 2020, gebruikt worden om op een biologische manier te kweken. Daarnaast zijn alle producten die onder het kopje “Plantaardige stikstofrijke plantenvoeding” geschikt voor de veganistische tuin. Echter, de regels omtrent wat als biologisch en/of veganistisch beschouwd wordt veranderen regelmatig en zijn soms wat controversieel. Wanneer je waarde hecht aan het kweken op een biologische en/of veganistische manier, dan kan het artikel “Organisch bemesten: Kunstmest, Organische Plantenvoeding, Biologische Plantenvoeding en Vegan Plantenvoeding” helpen om de plantenvoeding te kiezen die bij jouw overtuigingen past.

Organische plantenvoeding om planten van stikstof te voorzien

Planten kunnen niet zonder stikstof, maar zijn toch heel kieskeurig in welke stikstofrijke moleculen ze op kunnen nemen. Alleen ammonium, nitraat en losse aminozuren zijn klein genoeg en oplosbaar genoemd om door de kleine openingen in de wortels te kunnen worden opgezogen. Om ammonium, nitraat en/of losse aminozuren in de grond te krijgen, zonder het gebruik van kunstmest, moeten er proteïne aan de grond toegevoegd worden. Proteïne bestaan namelijk uit stikstofdeeltjes die vastzitten aan andere deeltjes, zoals koolstofdeeltjes, zuurstofdeeltjes en waterstofdeeltjes. Plantenvoeding die gemaakt is van plantaardig en/of dierlijk materiaal en een stikstofgehalte, ook wel aangegeven als N, heeft van meer dan 1,5% bevat over het algemeen genoeg proteïne om er voor te zorgen dat er ammonium, nitraat en/of losse aminozuren in de bodem vrij komen.

Om ervoor te zorgen dat planten uiteindelijk ammonium en/of nitraat kunnen opnemen uit organisch plantenvoeding, moet de plantenvoeding niet alleen voldoende stikstof bevatten, maar mogen er ook niet te veel koolstofdeeltjes per stikstofdeeltje in zitten. Wanneer plantenvoeding 25 of meer koolstofdeeltjes per stikstofdeeltje bevat, dan blijft de hoeveelheid stikstof die planten kunnen opnemen gelijk of neemt zelfs af. Organische plantenvoeding die bedoeld is om planten meer stikstof te laten opnemen, bevat daarom altijd minder dan 25 koolstofdeeltjes per stikstofdeeltje. De verhouding tussen de hoeveelheid koolstofdeeltjes en stikstofdeeltjes wordt ook wel het koolstof:stikstof ratio genoemd, dat afgekort wordt tot C:N ratio. Om meer te weten te komen over hoe de samenstelling van organische plantenvoeding bepaald hoeveel stikstof er in de bodem terecht komt, kun je het artikel “Organisch bemesten: Hoe Micro-Organismen er voor Zorgen dat er Ammonium en Nitraat Vrijkomt uit Organische Stikstofrijke Plantenvoeding” lezen.

Plantenvoeding gemaakt van organisch materiaal met een stikstofgehalte van meer dan 1,5% en een C:N ratio lager dan 25:1 zorgt er dus voor dat planten meer ammonium, nitraat en/of losse aminozuren uit de grond kunnen opnemen. Hierbij komt de helft van de totale hoeveelheid stikstof binnen twee tot zes maanden vrij, zodat planten het kunnen opnemen. Stel dat de organische plantenvoeding 8% stikstof bevat en een C:N ratio lager dan 25:1 heeft, dan kunnen planten per 100 gram plantenvoeding dus binnen twee tot zes maanden 4 gram stikstof opnemen. De rest van de stikstof uit de plantenvoeding wordt in de grond opgeslagen in de vorm van humus en komt zeer langzaam, in de loop van vele jaren, vrij.

De snelheid waarmee het ammonium, het nitraat en de losse aminozuren in de eerste zes maanden na het toedienen vrij komen hangt van veel factoren af. De belangrijkste zijn de grootte van het organische materiaal, de temperatuur van de bodem en de vochtigheid van de bodem. Hierbij geldt dat de stikstof uit fijn organisch materiaal sneller vrijkomt dan uit grof materiaal. Daarnaast geldt dat organisch materiaal dat in een warme, vochtige bodem sneller wordt afgebroken door micro-organismen dan organisch materiaal in een koude bodem, een droge bodem of zeer natte bodem. Doordat er zo veel factoren zijn die bepalen wanneer er hoeveel stikstof vrij komt uit organische plantenvoeding, is het aan te raden om regelmatig de hoeveelheid stikstof in de bodem te testen. Meer daarover kun je lezen in het artikel “Organisch Bemesten: Bodemtesten om de Stikstof Status van de Bodem te Bepalen”.

Plantaardige stikstofrijke plantenvoeding

Plantaardige stikstofrijke plantenvoeding wordt gemaakt van delen van planten die veel proteïne, ook wel eiwitten genoemd, bevatten. Planten die samenwerken met Rhizobium bacteriën bevatten meestal veel proteïne. Dit komt, omdat de Rhizobium bacteriën die in de wortels van deze planten leven stikstof uit die lucht om kunnen zetten in ammonium. Op die manier zijn deze planten dus niet afhankelijk van het ammonium en het nitraat dat in de grond terecht komt door de afbraak van resten van planten en dieren.

Veel van de planten die door hun samenwerking met Rhizobium bacteriën veel proteïne bevatten, worden ook door mensen gegeten om proteïne binnen te krijgen. Zo werkt de sojaplant, waarvan de sojabonen worden gebruikt om bijvoorbeeld tofoe te maken, samen met Rhizobium bacteriën. Doordat delen van deze planten door mensen worden gegeten, is er ook veel “afval” beschikbaar van deze planten. In veel landen wordt dit “afval” verwerkt tot plantenvoeding, maar in Nederland en België staat dit nog in de kinderschoenen. Om de proteïnerijke delen van de planten die met Rhizobium bacteriën samenwerken toch te kunnen gebruiken om op een veganistische, organische en biologische manier onze planten te voeden, zijn we hier vaak genoodzaakt om levensmiddelen te gebruiken die hiervan gemaakt zijn. Gelukkig is het assortiment daarvan wel groot, maar helaas zijn deze producten in vergelijking met plantenvoeding wel duur. Ook is het belangrijk om regelmatig te controleren of deze producten aan de regels en wetten voor het gebruik van bemesting voldoen.

Alle percentages en ratio's van de samenstelling van de verschillende soorten plantenvoeding zijn een schatting, die per merk en per batch verschillen.

Sojameel

Sojameel: 7% stikstof - 2% fosfor - 1% kalium - C:N ratio 5:1

Sojaplanten zijn waarschijnlijk de grootste leverancier van plantaardige proteïne. Inmiddels worden producten gemaakt van de bonen van de sojaplant, zoals tofoe en proteïne poeder, door veel mensen over de hele wereld gebruikt als vervanging voor dierlijke proteïne. Dat sojabonen veel proteïne bevatten komt, omdat sojaplanten samenwerken met Rhizobium bacteriën. Hierdoor zijn ze minder afhankelijk van de hoeveelheid stikstof die in de bodem zit.

sojabonen, sojaplanten, vegan plantenvoeding
Sojaplanten werken samen met Rhizobium bacteriën, waardoor de sojabonen een grote hoeveelheid stikstof bevatten. Producten gemaakt van sojabonen kunnen daarom gebruikt worden om het stikstofgehalte van de grond te verhogen.

Doordat sojabonen veel proteïne bevatten, zijn producten gemaakt van sojabonen ook geschikt als stikstofrijke organische plantenvoeding. Vooral ontvet sojameel bevat veel stikstofrijke proteïne. Vooral in de Verenigde Staten is ontvet sojameel goedkoop te verkrijgen, omdat het een restproduct is van de productie van sojaolie. Helaas wordt er in Europa een stuk minder sojaolie geproduceerd, waardoor ontvet sojameel een stuk duurder en moeilijker te verkrijgen is. Wanneer je sojameel wilt gebruiken om de aarde van stikstof te voorzien, dan kun je het beste op zoek naar ontvet sojameel of pure soja proteïne. Voorbeelden hiervan zijn Primeal Sojaproteine (gemaakt van ontvet sojameel) en Your Organic Nature Sojabrokken (gemaakt van gewoon en ontvet sojameel). 

Pindameel

Pindameel: 8% stikstof - 1% fosfor - 1% kalium - C:N ratio 7:1

Ondanks dat pinda’s over het algemeen te vinden zijn in het noten schap van de supermarkt, zijn het eigenlijk bonen. Pindaplanten horen dan ook tot de vlinderbloemenfamilie. Doordat pindaplanten samenwerken met Rhizobium bacteriën, bevatten pinda’s een hoop proteïne. Doordat pinda’s veel proteïne bevatten, zijn ze ook een goede plantaardige bron om de grond van stikstof te voorzien.

Net als van sojabonen, wordt er van pinda’s ook olie gemaakt, waardoor er een vetvrije meel overblijft die rijk is aan proteïne. Net als ontvet sojameel is ook ontvet pindameel moeilijk in Europa te verkrijgen. Vooral bij winkels die natuurvoeding of sportvoeding verkopen lukt het soms om dit ontvette pindameel te vinden. Voorbeelden hiervan zijn Sukrin Pindameel (ontvet pindameel).

Alfalfa of luzerne hooi

Alfalfa of luzerne hooi: 2% stikstof - 0% fosfor - 2% kalium - C:N ratio 13:1

Hooi van de alfalfa, ofwel luzerne, plant bevat een hoge concentratie eiwitten. Dit komt, omdat de alfalfa planten samenwerken met stikstofbindende Rhizobium bacteriën. Anders dan stro en hooi van andere planten, is vooral hooi van jonge alfalfa planten daarom ook zeer geschikt om planten van stikstof te voorzien. Hoe jonger de alfalfa planten geoogst worden om er hooi van te maken, hoe lager de verhouding tussen de hoeveelheid koolstof- en stikstofdeeltjes in het hooi. Jong hoog bevat gemiddeld dertien koolstofdeeltjes per stikstof deeltjes, terwijl dit bij volwassen hooi rond de vijfentwintig koolstofdeeltjes per stikstof deeltje ligt. In het ergste geval, als het hooi volledig gemaakt zou zijn van oudere planten, dan zou het stikstof gehalte op de korte termijn niet veranderen door het toevoegen van alfalfa hooi.

alfalfa hooi, vegan plantenvoeding
Hooi gemaakt van jonge alfalfa planten bevat veel stikstofrijke proteïne, en bevat niet te veel koolstof per stikstofdeeltje.

Het voordeel van alfalfa hooi is dat het eenvoudig te verkrijgen is. Bij de meeste dierenwinkels kun je het in losse hooibalen of in samengeperste hooi brokken kopen. Voor in de tuin zijn de samengeperste brokken alfalfa hooi wellicht makkelijker, omdat ze minder makkelijk wegwaaien en makkelijker door de bovenste grondlaag gemixt kunnen worden. Er zijn verschillende merken alfalfa hooi te koop, bijvoorbeeld Subli Luzerne Hooi, Mercator Luzerne Brick, en Mijten Luzerne Korrels.

Lupine meel

Lupine meel: 6% stikstof - 0% fosfor - 0% kalium - C:N ratio 7:1

Lupine zaden worden een steeds bekender plantaardig alternatief voor dierlijke proteïne. Doordat de lupine plant samenwerkt met Rhizobium bacteriën, bevat deze plant veel stikstofrijke proteïne, zonder dat er grote hoeveelheden stikstof in de grond hoeven te zitten waar de lupine plant gekweekt wordt. Een ander voordeel van lupine is dat het gewoon in Europa gekweekt kan worden. Hierdoor is het gebruik van lupine producten om onszelf of de grond van stikstof te voorzien vaak minder belastend voor het milieu dan producten op basis van soja of pinda’s, die vaak van buiten Europa geïmporteerd worden.

Uiteraard is het niet handig om hele lupinezaden door de grond te werken, tenzij je graag een veld vol lupine wilt. Gemalen lupine zaden zijn voor de meeste kwekers met weinig ruimte daarom een betere optie. Lupine meel is tegenwoordig eenvoudig te verkrijgen. Voorbeelden hiervan zijn Woele Biologische Lupinemeel.

Producten op basis van dierlijke mest

De meeste soorten mest, ofwel poep en plas, zijn niet geschikt om het stikstofgehalte van de bodem te verhogen. Dit komt, omdat ze weinig stikstof bevatten. Zo bevat koeienmest vaak maar 0,25% stikstof. Daarnaast is de meeste mest die in zakken verkocht wordt gecomposteerd. Uit gecomposteerde mest komt helaas maar heel weinig stikstof vrij, vaak maar 30% of minder per jaar. De meeste soorten mest zijn daarom goed om bijvoorbeeld de structuur van de bodem te verbeteren, maar niet om het stikstofgehalte te verhogen. De enige uitzonderingen hierop zijn niet-gecomposteerde kippenmest en guano.

Alle percentages en ratio's van de samenstelling van de verschillende soorten plantenvoeding zijn een schatting, die per merk en per batch verschillen.

Kippenmest

Kippenmest: 4% stikstof - 3% fosfor - 3% kalium - C:N ratio 10:1

In tegenstelling tot de mest van koeien, varkens en andere boerderij dieren, bevat kippenmest relatief veel stikstof. Afhankelijk van de soort kip en hoeveel zaagsel er door de meest heen zit, bevat kippenmest 2 tot 6% stikstof. Daarnaast bevat kippenmest gemiddeld tien koolstofdeeltjes per stikstofdeeltjes, waardoor de stikstof makkelijk vrij kan komen. Niet-gecomposteerde kippenmest is daarom in theorie een goed product om de grond van stikstof te voorzien.

Het grootste probleem met kippenmest is de veiligheid. Onbewerkte kippenmest kan namelijk ziekteverwekkers, zoals salmonella en E. coli bevatten. Het is daarom af te raden om verse kippenmest van je eigen kippen te gebruiken. Zeker voor in de moestuin of voor in tuinen waar kinderen of huisdieren spelen, is het alleen aan te raden om commerciële kippenmest te gebruiken die volgens de fabrikant vrij is van ziekteverwekkers. Voorbeelden hiervan zijn Welkoop Gedroogde KippenmestFertical Kippenmestkorrels en Fertisol Kippenmestkorrels. Kippenmest van je eigen kippen zou je eventueel wel kunnen composteren en daarna als bodemverbeteraar kunnen gebruiken, mits er een methoden gebruikt wordt waarbij de compost een hoge temperatuur bereikt.

kippenmest, kippenmestkorrels, fertisol
Kippenmest wordt meestal verhit en geperst, zodat het op een makkelijke en veilige manier gebruikt kan worden om de grond van voedingsstoffen te voorzien.

Zeevogel of vleermuizen guano

Zeevogel guano: 12% stikstof - 0% fosfor - 0% kalium - C:N ratio 3:1 - Vleermuizen guano: 10% stikstof - 3% fosfor - 1% kalium - C:N ratio 3:1

Guano wordt gemaakt van de poep die zeevogels op rotswanden of vleermuizen in grotten achterlaten. Guano bevat meestal 8 tot 12% stikstof en heeft ook nog eens een laag koolstof:stikstof ratio van 3:1. Ondanks dat guano op papier zeer geschikt is om het stikstofgehalte van de bodem mee te verhogen, is guano niet altijd de meest diervriendelijke keuze. Het is vaak onduidelijk waar de guano die gebruikt wordt in plantenvoeding vandaan komt. In veel gevallen worden de zeevogel en vleermuizen kolonies verstoord door het oogsten van de guano. Tenzij de fabrikant aangeeft dat het samenwerkt met natuurorganisaties die erop toezien dat het oogsten van guano op een natuurvriendelijke manier gebeurd, is het wellicht beter om voor een andere organische plantenvoeding te kiezen. Voorbeelden van producten die guano bevatten zijn Franky's Flora Guano (van zeevogel guano) en Plagron Bat Guano (van vleermuizen guano).

zeevogel guano, frank's flora
Guano meststoffen worden vaak gemengd met andere stoffen, omdat guano erg kostbaar is. Controleer de verpakking van guano daarom goed, om er zeker van te zijn wat het NPK gehalte is en wat het product met de grond doet.

Producten op basis van afval van de slachterij

Voor iedereen die vlees vis eet, is het gebruik van plantenvoeding op basis van slachtafval om de grond van stikstof te voorzien waarschijnlijk geen probleem. Sterker nog, omnivoren kunnen er voor zorgen dat de voedselkringloop weer iets beter sluit door het gebruik van plantenvoeding op basis van slachtafval om de grond te bemesten. Een groot deel van de dieren die geslacht worden om te eten, komt namelijk niet op ons bord terecht. Zo wordt er in de EU naar schatting maar 68% van de kip, 62% van het vorken en 54% van een koe geconsumeerd. De rest van de dieren wordt voor een groot deel verwerkt tot andere producten, zoals medicijnen of stikstofrijke, organische plantenvoeding.

Voor iedereen die vlees eet, kan het gebruik van plantenvoeding gemaakt van dierlijke producten een efficiënte manier zijn om de bodem van stikstofrijke proteïne te voorzien. Helaas is het op dit moment in de EU nog niet noodzakelijk dat de dieren die gebruikt worden om plantenvoeding van te maken ook op een biologische manier gehouden worden. Het kan dus zijn dat de dieren die gebruikt zijn voor het maken van de plantenvoeding zijn opgegroeid met weinig ruimte en antibiotica. Op dit moment is er nog weinig bekend van het effect van antibiotica in plantenvoeding op basis van mest of slachtafval op de gezondheid van mensen. Het kan dus zijn dat deze regels binnenkort gaan veranderen.

Alle percentages en ratio's van de samenstelling van de verschillende soorten plantenvoeding zijn een schatting, die per merk en per batch verschillen.

Bloedmeel

Bloedmeel: 14% stikstof - 0% fosfor - 0% kalium - C:N ratio 3:1

Bloedmeel wordt gemaakt van het bloed van geslachte dieren. Het bloed wordt gedroogd en verpulvert. Hierdoor is het veilig en makkelijk te gebruiken om de grond van stikstofrijke proteïne te zien. Bloedmeel zit namelijk vol met het proteïne hemoglobine, wat normaal zuurstof door het lichaam vervoerd en bloed zijn rode kleur geeft. Een ander voordeel van bloedmeel is dat het sporenelementen bevat, zoals ijzer en magnesium. Hierdoor doet het toevoegen van bloedmeel aan de aarde dus meer dan alleen het stikstofgehalte verhogen. Bloedmeel wordt door verschillende fabrikanten verkocht. Voorbeelden hiervan zijn Viano Bloedmeel, DCM Bloedmeel en ECOStyle bloedmeel.

dcm bloedmeel, bloedmeelkorrels, organisch bemesten
Bloedmeel kan voor sommige eng klinken, maar zoals te zien aan deze bloedmeel korrels van DCM wordt het zo bewerkt dat het zonder naar de verpakking te kijken niet duidelijk is dat deze korrels van bloed zijn gemaakt.

Hoorn- en hoefmeel

Hoorn- en hoefmeel: 14% stikstof - 1% fosfor - 0% kalium - C:N ratio 7:1

De horens en hoeven van dieren bevatten veel proteïne. Net als onze haren en nagels, bestaan voor onze horens en hoeven voor een groot deel uit de proteïne keratine. Onbewerkte horens en hoeven zijn erg hard, en daardoor moeilijk te gebruiken. Daarom worden deze meestal eerst verhit, waardoor ze makkelijker fijn te malen zijn. Hierdoor komt het stikstof dat in de horens en hoeven zit ook makkelijker vrij, waardoor de snelheid waarmee de stikstof in de proteïne omgezet wordt in ammonium vergelijkbaar is met de andere soorten dierlijke plantenvoeding. Voorbeelden van producten op basis van hoor- en/of hoefmeel zijn Viano Hoornmeel.

hoornspaanders, hoornmeel, stikstof
Na enkele weken in de grond zijn de schimmels te zien die dit grove stuk hoorn afbreken tot onder andere ammonium.
hoornmeel, viano
Dit fijne hoornmeel van Viano, zorgt er voor dat er ammonium in de bodem terecht komt.

Verenmeel

Verenmeel: 15% stikstof - 0% fosfor - 0% kalium - C:N ratio 3:1

De veren van vogels zitten net als hoeven, horens en haar vol met stikstofrijke keratine. De meeste soorten verenkel bevatten maarliefst 15% stikstof, en bevat maar drie koolstofdeeltjes per stikstofdeeltje. Hierdoor zijn de veren die na het slachten van vogels overblijven een goede bron van stikstof voor de grond. De veren worden meestal gestoomd en verpulverd om de plantenvoeding verenmeel van te maken. Hierdoor worden eventuele ziekteverwekkers, zoals salmonella, uitgeschakeld en zijn de veren voor de micro-organismen in de bodem makkelijker af te breken.

Schapenwol

Schapenwol: 10% stikstof - 1% fosfor - 2% kalium - C:N ratio 5:1

Schapenwol is nog vrij onbekend als plantenvoeding. Toch lijkt wol qua samenstelling erg op hoef- en hoornmeel. Het bestaat namelijk ook voor een groot deel uit keratine. Hierdoor heeft schapenwol een laag koolstof-stikstof ratio van 5:1 en bevat schapenwol meestal 10% stikstof. Daarnaast worden de schapen waar de wol van afkomstig is vaak niet gedood, maar mogen ze na hun scheerbeurt weer de wei in. Hierdoor zou schapenwol voor veel vegetariërs wel een geschikt product zijn om de grond van stikstof te voorzien. Voorbeelden van plantenvoeding gemaakt van schapenwol zijn Schapenwollennoppen.

Lijst met verschillende soorten organische plantenvoeding

In de tabel hieronder hebben we de belangrijkste eigenschappen van de verschillende soorten organische plantenvoeding op een rijtje gezet. Staat er een soort stikstofrijke organische plantenvoeding nog niet tussen, laat het ons dan weten via Disqus formulier helemaal onderaan de pagina.

PLANTENVOEDING ⬍ CATEGORIE ⬍ Stikstof % ⬍ Fosfor % ⬍ Kalium % ⬍ C:N ratio ⬍ Verkooppunten
SOJAMEEL PLANTAARDIG 7 2 1 5 Primeal sojaproteïne brokken (ontvet sojameel)
Lucovitaal soja proteïne (ontvet sojameel)
PINDAMEEL PLANTAARDIG 8 1 1 7 Sukrin pindameel (ontvet pindameel)
ALFALFA/LUZERNE HOOI (JONG GEOOGST) PLANTAARDIG 2 0 2 13 Luzerne hooi
Metazoa luzerne brokken
Mijten luzerne korrels
LUPINE MEEL PLANTAARDIG 6 0 0 7 Primeal lupinemeel
Woele lupinemeel
KIPPENMEST DIERLIJK 4 3 3 10 Fertical kippenmestkorrels
DCM Fecapol (zaagselmest)
ZEEVOGEL GUANO DIERLIJK 12 18 1 3 Frank's Flora Guano (zeevogel)
VLEERMUIZEN GUANO DIERLIJK 10 3 1 3 Plagron Bat Guano (mix)
BLOEDMEEL DIERLIJK 14 0 0 3 ECOsyle bloedmeel
DCM bloedmeel
Viano bloedmeel
HOORN- EN HOEFMEEL DIERLIJK 14 1 0 7 Viano hoornmeel
VERENMEEL DIERLIJK 15 0 0 3
SCHAPENWOL DIERLIJK 1 1 2 5 Schapenwollennoppen

Klik op de groene kopjes in de tabel om te sorteren.

Advies nodig?

Één van de dingen die deze website zo leuk maakt, is het beantwoorden van vragen van lezers. Doordat het bezoekersaantal in de afgelopen jaren erg is gestegen, is het aantal vragen over planten dat binnenkomt ook erg gestegen. Aangezien we vaak dezelfde vragen krijgen, hebben we besloten om alleen nog maar vragen via de Disqus te beantwoorden. Helemaal onderaan de pagina, onder de lijst met bronnen en de advertenties, vindt je een Disqus formulier waarin je een vraag kunt stellen. We zullen je vraag dan zo snel mogelijk beantwoorden.

Bronnen en verder lezen