Het herkennen en bestrijden van bladluizen

HET HERKENNEN EN BESTRIJDEN VAN BLADLUIZEN

Bladluizen komen bijna overal ter wereld op planten voor. De kleine insecten zuigen sap uit de planten, trekken mieren aan en kunnen vervelende ziektes met zich mee dragen. Voor mooie, gezonde planten en een goede oogst is het dus belangrijk om een bladluizen plaag zo snel mogelijk aan te pakken. Doordat boeren al vele, vele jaren kunstmatige insecticide gebruiken om bladluizen te bestrijden, zijn veel bladluizen inmiddels resistent tegen deze middelen. Om planten tegen bladluizen te beschermen zonder dat de natuur daar te veel onder leidt, is het beter om alternatieve bestrijdingsmethoden te gebruiken. In dit artikel bespreken we hoe je een bladluizen plaag kunt herkennen en hoe bladluizen bestreden kunnen worden.

Het herkennen van een bladluizen plaag

De insecten die tot de Aphidoidea familie horen noemen we bladluizen. Inmiddels zijn er duizenden soorten bladluizen over heel de wereld ontdekt. Alle bladluizen zijn kleine insecten van enkele millimeters groot. De meeste bladluizen die we hier tegenkomen zijn groen, bruin of zwart van kleur. Sommige hebben vleugels, en andere weer niet.

bladluis, zwarte bonenluis, aphis fabae
De zwarte bonenluis (Aphis fabae) op de tak van een pruimenboom.
melige pruimen luis, Hyalopterus pruni, bladluis
De melige pruimen luis (Hyalopterus pruni) op een tak van een pruimenboom.

Bladluizen zitten meestal op de onderkant van de bladeren van een plant of op jonge stengels. De bladluizen hebben een mond die op een lang rietje lijkt waarmee ze door de plant prikken. Dit rietje prikken ze door de epidermis, ofwel de opperhuid, van de plant om in de floëem vaten te komen. De floëem vaten zijn de buizen aan de binnenkant van de plant waarin sap met daarin opgeloste suikers van de bladeren naar de rest van de plant stroomt. De bladluis zuigt dit sap, met zijn lange mond, op.

bladluis, mond
Wanneer de bladluis op zijn rug ligt, kun je met een microscoop goed zien hoe lang de mond van de bladluis is.
bladluis, mond, floëem
De bladluis prikt zijn lange mond door de plant heen om bij de floëem vaten te komen, waar suikerrijk sap door stroomt.

In veel gevallen zie je alleen dat de plant last heeft van een bladluizen plaag, omdat je de bladluizen kunt zien zitten. Sommige soorten bladluizen kunnen er wel voorzorgen dat de plant vervormingen en vlekken krijgt. Zo zorgt de rode bessen bladluis, Cryptomyzus ribis, ervoor dat rode bessenstruiken rode, blaar-achtige vlekken krijgen. Wanneer er veel bladluizen op de plant zitten, dan kunnen de bladeren gaan krullen, verwelken of geel kleuren.

bladluis, krullend blad
De bladluizen in de toppen van deze plant hebben ervoor gezorgd dat de bladeren zijn gaan krullen.
bladluis, kreukelende bladeren, verkleurde bladeren
De bladluizen hebben ervoor gezorgd dat de bladeren verkleurd en gekreukeld zijn.

Honingdauw

Het sap dat in de floëem vaten stroomt, bevat veel suikers, maar weinig essentiële aminozuren. Hierdoor moet een bladluis een grote hoeveelheid sap drinken, voordat hij alle benodigde voedingsstoffen binnen heeft gekregen. De meeste bladluizen werken daarom samen met een bacterie, die de suikers uit het plantensap kunnen omzetten in aminozuren.

Ondanks de samenwerking met deze bacteriën, drinken bladluizen vaak veel meer sap dan ze nodig hebben. Het overschot aan suikers dat de bladluis heeft binnen gekregen, scheiden ze weer uit als een doorzichtige, plakkerige substantie. Deze substantie wordt ook wel honingdauw genoemd. Vaak zie je de honingdauw als een plakkerige laag op de bladeren van de plant zitten. De honingdauw is niet alleen vies, maar kan ook als een soort licht versterker werken, waardoor de bladeren die onder de honingdauw zitten op een zonnige dag kunnen verbranden.

bladluis, honingdauw
De doorzichtige, plakkerige vloeistof die bladluizen uitscheiden wordt honingdauw genoemd.

Roetdauw Schimmel

Onder de juiste omstandigheden, is de honingdauw een voedingsbodem voor de roetdauw schimmel. Wanneer deze schimmel op de honingdauw groeit, dan lijken de bladeren een zwarte, matte coating te hebben. In de meeste gevallen is de roetdauw schimmel niet schadelijk voor de plant, en verdwijnt het nadat de bladluizen zijn bestreden. Wanneer een groot deel van de bladeren onder de roetdauw schimmel zitten, dan kan het ervoor zorgen dat de huidmondjes afgesloten worden, waardoor de plant niet meer kan ademen, en licht blokkeren en er minder fotosynthese in de bladeren plaats vindt. In dat geval is het aan te raden om de roetdauw schimmel te bestrijden.

Mieren

De honingdauw is ook geliefd bij mieren. Wanneer een tuinplant vol zit met bladluizen, dan is de kans groot dat er ook een groot aantal mieren op de plant lopen. De mieren houden zo veel van de honingdauw dat ze de bladluizen in ruil voor de honingdauw beschermen tegen natuurlijke vijanden, zoals lieveheersbeestjes. Het is daarom belangrijk om niet alleen de bladluizen te bestrijden, maar ook het mierenprobleem aan te pakken.

mieren, bladluis
Mieren beschermen bladluizen in ruil voor de honingdauw.
mieren, bladluizen, bestrijden
Om bladluizen weg te houden, is het belangrijk om ook de mieren te bestrijden.

De verspreiding van bladluizen

De meeste bladluizen die in de tuin voorkomen, zijn vrouwtjes. De vrouwtjes kunnen zichzelf in een snel tempo klonen. Hierdoor kan een plant binnen enkele dagen helemaal vol zitten met vrouwelijke bladluizen. Zodra de plant te vol begint te zitten met bladluizen, dan krijgen enkele van de bladluizen vleugels. Hiermee kunnen ze naar een nieuwe plant vliegen, om zich daar weer te gaan klonen. Op die manier zit de planten in de hele tuin binnen een mum van tijd vol met bladluizen.

De vliegende bladluizen zoeken een plant waarvan ze weten dat ze daar makkelijk van kunnen drinken. Het blijkt dat de vliegende bladluizen zowel visuele clues gebruiken om te beslissen op welke plant ze zullen neerstrijken, als chemische signalen. Planten met “harige” bladeren en stengels zijn bijvoorbeeld minder geliefd bij bladluizen. Op deze planten zien we dan ook minder bladluizen.

bladluizen, vleugels
Zolang er voldoende ruimte is op de plant, hebben de bladluizen geen vleugels.
bladluizen, vleugels
Zodra er te veel bladluizen op de plant zitten, dan krijgen enkele bladluizen vleugels.

Een ander kenmerk dat bladluizen weg is het hebben van een dikke wax laag en epidermis cellen met een harde celwand helpt om bladluizen weg te houden. Zo zitten er minder bladluizen op de wax-achtige, glanzende kolen, zoals rode kool, dan op de kolen met een dunnere wax laag, zoals broccoli. Hierdoor zie je bijvoorbeeld ook relatief weinig bladluizen op planten die in droge gebieden voorkomen, zoals olijfbomen en citrusbomen.

De meeste vrouwtjes bladluizen gaan in de winter dood, door de kou. Om ervoor te zorgen dat de soort niet uit sterft, paren de vrouwtjes bladluizen in koude gebieden, zodat ze eitjes kunnen leggen. De eitjes kunnen een koude winter namelijk wel overleven. Het is daarom belangrijk om zo veel mogelijk bladluizen voor het einde van de winter te verdelgen.

Het bestrijden van bladluizen

Bladluizen kunnen zich snel vermeerderen. Daardoor is het belangrijk om bij het ontdekken van de eerste bladluizen actie te ondernemen. Er zijn verschillende conventionele, ofwel niet biologische, bestrijdingsmiddelen tegen bladluizen te koop. Deze bespreken we hier niet, omdat veel van deze middelen een negatief effect hebben op de omgeving en omdat veel bladluizen hier inmiddels resistent tegen zijn. In plaats daarvan bespreken we alternatieve methoden om bladluizen te bestrijden.

Ondanks dat we natuurlijkere methodes en middelen bespreken, zijn niet al deze methoden “biologisch”. Dit komt omdat veel van de bestrijdingsmethoden die we hier bespreken nog experimenteel zijn, dit betekent dat er onderzoeken zijn die hebben laten zien dat het middel of de methoden werkt, maar dat het nog niet is goedgekeurd door een officieel commissie. Onthoudt altijd dat alle methodes, ook die wel al goedgekeurd zijn als biologisch, voordelen én nadelen hebben. Het is dus altijd belangrijk om de veiligheid van de omgeving en van jezelf in acht te nemen wanneer je insecten gaat bestrijden.

Resistente planten

Bladluizen hebben moeite om te drinken van planten met harige bladeren en stengels. Hierdoor worden tomaten-, brandnetel, marjolein- en zonnebloemplanten bijvoorbeeld minder vaak geïnfecteerd met een bladluizen plaag. Sommige van deze haren, zoals die van de brandnetel, werken niet alleen als een fysieke barrière tegen bladluizen, maar scheiden ook nog eens stoffen uit waar de bladluizen niet van houden. In tuinen waar bladluizen een groot probleem zijn, kan het helpen om planten met harige bladeren en stengels te kiezen.

De langwerpige monden van bladluizen zijn niet heel sterk. Hierdoor hebben de bladluizen moeite om harde bladeren en wax-achtige bladeren te doorboren. Hierdoor zie je minder vaak bladluizen op harde kruiden, zoals rozemarijn en tijm, en planten die in droge gebieden voorkomen, zoals laurierstruiken, eucalyptusbomen, olijfbomen en citrusbomen. Sommige planten die in nattere gebieden voorkomen hebben een harde buitenkant of wax laag ontwikkeld om zich tegen insecten te beschermen. Voorbeelden hiervan zijn bleekselderijplanten en rode- en witte kolenplanten.

Combinatie teelt

Zoals eerder gezegd zijn sommige planten beter in het afweren van bladluizen dan andere planten. In veel gevallen willen we planten die gevoelig zijn voor bladluizen, zoals bijvoorbeeld rozenstruiken, toch graag in onze tuin hebben. Om de kans te verkleinen dat bladluizen op deze planten gaan zitten, kunnen er planten die bladluizen afweren tussen en rondom de rozenstruiken worden gezet. Op die manier is de kans kleiner dat vliegende bladluizen op de gevoelige planten landen.

Er is veel onderzoek gedaan naar welke planten helpen om andere planten tegen bladluizen te bestrijden. Knoflookplanten, bieslookplanten en uienplanten zijn vaak effectief in het afweren van bladluizen. De geur die deze planten uit de Allium familie uitscheiden wordt opgevangen door de vliegende bladluizen, die vervolgens de andere kant op vliegen. Andere planten met een onaangename geur voor bladluizen zijn goudsbloemen, afrikaantjes, basilicum, rozemarijn en lavendel. Sommige studies laten zien dat het combineren van verschillende planten met een onaangename geur effectiever is dan het gebruik van een enkele soort. Dit komt omdat de combinatie van de verschillende geuren verwarrender is voor de bladluizen dan een enkele geur.

knoflookplanten, uitenplanten, bladluizen
Gevoelige planten omringen met uien of knoflookplanten helpt om bladluizen af te weren.
arikaantje, bladluizen, natuurlijke vijanden
De geur van afrikaantjes weert bladluizen af en trekt natuurlijke vijanden aan.

Door de planten met een voor bladluizen onaangename geur in een cirkel om de planten te zetten die gevoelig zijn voor bladluis, is de kans op bladluizen kleiner. Over het algemeen is de regel, hoe dichter ze bij elkaar staan, hoe minder kans op bladluis. Uiteraard is het wel belangrijk om elke plant voldoende ruimte te geven zodat het wortelstelsel niet in de verdrukking komt.

Natuurlijke vijanden

Er zijn veel insecten die graag een bladluis lusten. Door deze natuurlijke vijanden uit te zetten en naar de tuin te lokken, kan het aantal bladluizen die op je planten zitten aanzienlijk verminderd worden. Helaas is deze methoden alleen geschikt voor planten die buiten of in een tuinkas worden gehouden. Ondanks dat sommige natuurlijke vijanden, zoals lieveheersbeestjes, best schattig kunnen zijn, is het vaak niet zo fijn om er tientallen in de huiskamer te hebben. Wanneer het weer het toelaat, zou je kamerplanten die onder de bladluizen zitten wel buiten kunnen zetten, om daar de natuurlijke vijanden hun werk te laten doen.

bladluis, mummy
Veel natuurlijke vijanden eten alleen de binnenkant van de bladluis op, hierdoor lijkt het soms alsof er nog bladluizen op de plant zitten, terwijl het eigenlijk lege omhulsels zijn.

Lieveheersbeestjes

Het lieveheersbeestje is één van de beste natuurlijke vijanden voor bladluizen in de tuin. Een lieveheersbeestje eet het liefst zijn hele leven bladluizen. Aan de andere kant, als er echt geen bladluizen meer zijn, dan kan een lieveheersbeestje ook andere kleine insecten eten om te overleven. Daarnaast overleven de meeste lieveheersbeestjes onze soms koude winters en zien ze er ook nog eens schattig uit. Het is daarom een goed idee om lieveheersbeestjes naar de tuin te trekken, en eventueel uit te zetten, om het aantal bladluizen in de tuin laag te houden. Larven van het lieveheersbeestje zijn te koop bij BioGroei, EU Growshop, en DCMVolwassen lieveheersbeestjes zijn te koop bij BioGroei.

bladluis, lieveheersbeestje, larve
De larve van de bladluis eet een groot aantal bladluizen per dag.
lieveheersbeestje larven
Larven van het lieveheersbeestje kunnen gekocht worden, om in de tuin uit te zetten.

Sommige onderzoeken hebben laten zien dat lieveheersbeestjes aangetrokken worden tot zuurbes struiken, ofwel Berberis vulgaris, en reukloze kamille bloemen, ofwel Tripleurospermum inodorum. Ook kan de geur van dille, zonnebloem, bonenkruid, ageratum, afrikaantjes en basilicum lieveheersbeestjes aantrekken.

lieveheersbeestje
Lieveheersbeestjes komen niet alleen op de geur van bladluizen af, maar ook op de geur van bloemen.

Zweefvliegen

Zweefvliegen zijn vliegende insecten die wat weg hebben van een wesp. Zweefvliegen eten verschillende insecten, waaronder bladluizen. Daarnaast zijn ze ook nog eens in staat om bloemen te bestuiven. Zweefvliegen worden vooral aangetrokken tot tuinen waarin veel bloemen groeien. Een onderzoek heeft laten zien dat de bloemen van de koriander een positief effect hadden op het aantal zweefvliegen in het veld. Ook de bloemen van bijenbrood, ofwel Phacelia tanacetifolia, boekweit, en goudsbloemen, ofwel Calendula, hebben een grote aantrekkingskracht op zweefvliegen.

zweefvlieg
Op het eerste zicht lijken zweefvliegen op bijen of wespen, maar wanneer je van dichtbij kijkt, zie je dat ze geen angel hebben.

Gaasvliegen

Gaasvliegen eten verschillende insecten, waaronder bladluizen. Zowel de volwassen gaasvliegen als de larven van de gaasvlieg eet graag een portie bladluizen. De larven van de gaasvlieg zijn nogal agressief en hongerig, wanneer ze onvoldoende insecten kunnen opeten of zich bedreigd voelen, dan kunnen ze mensen bijten. Ook kunnen de larven elkaar gaan opeten. Het is daarom aan te raden om, zolang de bladluizen populatie niet te groot is, de gaasvliegen uit zichzelf naar de tuin te laten komen. Voor grote plagen kan het dan wel weer handig zijn om de eitjes van de gaasvlieg in de tuin of in de kas te strooien, omdat ze de bladluizen plaag snel kunnen opruimen. Gaasvliegen eitjes kunnen gekocht worden bij EU Growshop of BioGroei.

gaasvlieg
Net als andere natuurlijke vijanden houden gaasvliegen van tuinen vol met bloemen.

Galmuggen

De larven van de galmug, ofwel Aphidoletes aphidimyza, kunnen tientallen bladluizen per dag eten. De larven worden aangetrokken tot de geur van de honingdauw die de bladluizen uit scheiden. Ondanks dat de muggen tot op zekere hoogte tegen kou kunnen, zijn de galmuggen het meest effectief wanneer ze in een warme en vochtige omgeving van ongeveer 25 graden Celsius leven. Ook moeten de volwassen galmuggen toegang krijgen tot vochtige aarde, om hun eitjes in te leggen. Doordat de galmuggen een warme en vochtige omgeving nodig hebben, zijn deze natuurlijke vijanden van de bladluis vooral een goede keuze wanneer je last hebt van een bladluizen plaag in een kas die in de winter verwarmd wordt.

Doordat galmug larven de Nederlandse of Belgische winters vaak niet overleven, is het moeilijk om deze muggen aan te trekken. In plaats daarvan is het beter om de galmug larven in een kas te introduceren. Hiervoor kun je bijvoorbeeld een doosje galmug cocoonen van BioGroei gebruiken. Het is belangrijk dat je de omgeving vanaf het moment dat je de galmuggen uit zet goed vochtig houdt. Ook zijn galmuggen gevoelig voor de meeste soorten insecticiden, daarom is het aan te raden om het gebruik van zowel conventionele als natuurlijke sprays tegen insecten te vermijden na het uitzetten van de galmuggen.

Alternative bestrijdingsmiddelen

Er zijn verschillende bestrijdingsmiddelen die bladluizen het leven zuur kunnen maken. Zoals eerder gezegd bespreken we hier geen conventionele bestrijdingsmiddelen, omdat deze veel nadelen hebben. In plaats daarvan bespreken we middelen die zijn gemaakt van natuurlijke ingrediënten. Net als conventionele bestrijdingsmiddelen, werken deze natuurlijkere middelen omdat ze werkzame stoffen bevatten. Anders dan de conventionele producten breken de alternatieve middelen sneller af, bijvoorbeeld doordat ze in contact komen met zuurstof of licht. Doordat de producten afbreken, vallen de werkzame stoffen uit een. Hierdoor ze niet meer schadelijk voor insecten en andere dieren. Echter, zolang de werkzame stoffen nog “heel” zijn, zijn ze vaak net zo schadelijk voor goede insecten, vissen en zoogdieren als de conventionele producten. Ook zijn veel van de negatieve effecten van deze middelen simpelweg nog niet bekend, omdat ze nog niet zo intensief onderzocht zijn. Het is daarom altijd beter om eerst andere methoden te gebruiken, voordat je over gaat op het toedienen van de producten die hieronder worden beschreven.

Celiet

Celiet, ofwel diatomeeënaarde, bestaat voornamelijk uit heel fijn silica. Celiet kleeft aan het schild van de bladluizen, waar het gaat schuren. Hoe meer de bladluis beweegt, hoe meer het celiet schuurt. Na een tijdje gaat het schild van de bladluis hierdoor kapot. Hierdoor verdampt het vocht uit de bladluis, waardoor deze uiteindelijk dood gaat.

Celiet kan alleen of in combinatie met neem olie worden gebruikt om bladluizen te bestrijden. Hierbij meng je twee gram celiet met een liter water, met hierin eventueel nog de neemolie. Dit mengsel roer je goed door en giet je vervolgens over de bladluizen heen. Het is belangrijk dat het mengsel de bladluizen raakt, omdat het anders geen effect heeft.

Essentiële oliën

Essentiële oliën zijn plantaardige oliën die een groot aantal werkzame stoffen bevatten. Er zijn verschillende essentiële oliën die tegen bladluizen zouden kunnen werken. Hoe effectief een mengsel dat essentiële oliën bevat is, is afhankelijk van onder andere de soort bladluis die bestreden moet worden, de hoeveelheid werkzame bestanddelen in de essentiële olie en de mate waarin de bladluizen in contact komen met het mengsel. Wanneer je besluit om een mengsel met essentiële oliën gaat gebruiken om bladluizen te bestrijden, kan het zijn dat je een tijdje moet experimenteren voordat de bladluizen reageren.

De meest genoemde essentiële oliën die volgens onderzoek effectief zijn tegen bladluizen, zijn karwijzaad olie, venkel olie, anijs olie, majoraan olie, rozemarijn olie, munt olie, polei olie, sinaasappel olie, tijm olie, oregano olie en bonenkruid olie. Er zijn verschillende manieren waarop de olie mengsels gemaakt kunnen worden. Daarbij geldt, hoe meer olie er wordt gebruikt, hoe effectiever ze de insectenplaag kunnen bestrijden, maar ook hoe groter de kans is dat de plant beschadigd.

bladluis, essentiële olie, feromoon, sifon
Na het toedienen van een druppel pure sinaasappel olie scheiden bladluizen een waarschuwingsferomoon, de roze druppels, uit de sifons op de rug. Hierdoor weten andere bladluizen dat ze niet in de buurt moeten komen.

Wanneer je essentiële oliën gaat gebruiken om bladluizen te bestrijden, dan is het belangrijk om deze in de juiste verhouding te mengen. Je kunt de essentiële olie met een combinatie van water en een emulgator, zoals rimulgan of polysorbaat 80 van Chi. In veel gevallen wordt niet meer dan 0,1% essentiële olie, ofwel 1 gram essentiële olie op 999 milliliter water gebruikt. Wanneer je te veel essentiële olie in het mengsel doet, dan is de kans groot dat de plant beschadigd zodra de ingespoten delen in contact komen met zonlicht.

Sommige essentiële oliën hebben een negatief effect wanneer goede insecten hiermee in aanraking komen. Ook kan zonlicht ervoor zorgen dat de werkzame stoffen in het mengsel sneller afbreken en dat de delen van de plant die ingespoten zijn sneller verbranden. Het is daarom aan te raden om ’s avonds, na zonsondergang, het mengsel pas op de plant te spuiten. Bij het spuiten is het belangrijk dat je alle bladluizen raakt.

Neem olie

De werkzame stof in neemolie is voornamelijk azadirachtine. Deze stof zorgt ervoor dat insecten, waaronder bladluizen, stoppen met eten. Verschillende delen van de neemboom bevatten azadirachtine en andere werkzame stoffen, maar de concentratie van deze stoffen is het hoogst in de zaden van de neemboom. Daarom is neemolie, gemaakt van deze zaden, vaak effectiever in het bestrijden van insecten dan extracten van andere delen van de neemboom.

neem olie, bladluis
Neem olie is een vrij dikke, bruine en niet zo lekker ruikende olie die goed werkt tegen bladluizen.

De werkzame stoffen in neemolie breken snel af wanneer ze in contact komen met UV-licht. Het is daarom aan te raden om na zonsondergang te sprayen met neemolie. Een mengsel van 1 gram neemolie en 99 gram water met daarin een emulgator, zoals rimulgan of polysorbaat 80 van Chi, werkt vaak goed. Het is belangrijk dat alle bladluizen in contact komen met het neem mengsel. Doordat de werkzame stoffen in neem olie snel af nemen, kan het nodig zijn om na enkele dagen opnieuw te sprayen.

Pyrethrum

Pyrethrum, de werkzame stof van onder andere Bayer Natria, Edialux Bio-Pyretex Garden en Luxan Tegen Insecten, is officieel een biologisch middel. Het middel, dat van chrysanten wordt gemaakt, werkt op het zenuwstelsel van insecten, waaronder bladluizen. Het middel zorgt ervoor dat de insecten niet meer kunnen bewegen, waardoor ze uiteindelijk dood gaan. Helaas is deze stof niet alleen werkzaam op bladluizen en andere vervelende insecten, maar ook op goede insecten, zoals bijen. Om de natuur te beschermen is het daarom af te raden om producten op basis van pyrethrine buiten te gebruiken.

Advies nodig?

Het is soms moeilijk om erachter te komen wat er mis is met een plant. Degene die er niet achter komen waarom een plant minder vitaal of ziek lijkt te zijn, kunnen CONTACT met ons op nemen. Om je zo goed mogelijk te kunnen helpen, hebben we wel voldoende informatie nodig. Lees daarom de CONTACT pagina goed door voordat je je vraag instuurt, hier staat namelijk op welke informatie we nodig hebben om je van een goed, gratis advies te voorzien.

BRONNEN EN VERDER LEZEN